Τύποι Vieta και συμμετρικές συναρτήσεις, πολλαπλές ρίζες μέσω gcd(p,p′), ακέραια πολυώνυμα, παρεμβολή Lagrange και πεπερασμένες διαφορές, ρίζες της μονάδας και φίλτρα.
Διαίρεση και ρίζες. Για κάθε p και a είναι p(x)=(x−a)q(x)+p(a). Άρα το a είναι ρίζα ακριβώς όταν (x−a)∣p, και ένα μη μηδενικό πολυώνυμο βαθμού n έχει το πολύ n ρίζες.
Ταυτοτική αρχή. Δύο πολυώνυμα βαθμού ≤n που συμπίπτουν σε n+1 σημεία είναι ίσα: η διαφορά τους έχει n+1 ρίζες.
Θεμελιώδες θεώρημα της άλγεβρας. Κάθε p∈C[x] βαθμού n≥1 γράφεται p(x)=an(x−x1)⋯(x−xn).
Τύποι Vieta. Αν p(x)=anxn+an−1xn−1+⋯+a0 με ρίζες x1,…,xn, τότε
Απόδειξη. Ανάπτυξε το an∏i(x−xi): ο συντελεστής του xn−k μαζεύει όλα τα γινόμενα k ριζών, με πρόσημο (−1)k.
Vieta και συμμετρικές συναρτήσεις
Κάθε συμμετρικό πολυώνυμο των ριζών γράφεται ως πολυώνυμο των e1,…,en, άρα υπολογίζεται από τους συντελεστές χωρίς να βρεις τις ρίζες. Στην πράξη χρειάζεσαι τα αθροίσματα δυνάμεων sk=x1k+⋯+xnk και τους τύπους του Newton:
s1=e1,s2=e1s1−2e2,s3=e1s2−e2s1+3e3.
Για k>n ισχύει sk=e1sk−1−e2sk−2+⋯+(−1)n−1ensk−n. Απόδειξη: κάθε ρίζα ικανοποιεί xin=e1xin−1−e2xin−2+⋯+(−1)n−1en· πολλαπλασίασε με xik−n και άθροισε.
Ο πρώτος (λογαριθμική παράγωγος) είναι το βασικό εργαλείο για πολυώνυμα με μόνο πραγματικές ρίζες: παραγωγίζοντας ξανά, (p′/p)′=−∑i(x−xi)−2<0 εκτός των ριζών.
Κόλπο. Αν s2=e12−2e2<0 για πολυώνυμο με πραγματικούς συντελεστές, τότε δεν είναι όλες οι ρίζες πραγματικές.
Πολλαπλές ρίζες και gcd(p,p′)
Λήμμα. Το a είναι ρίζα πολλαπλότητας ≥2 του p αν και μόνο αν p(a)=p′(a)=0. Γενικότερα, ρίζα πολλαπλότητας ακριβώς m≥1 του p είναι ρίζα πολλαπλότητας ακριβώς m−1 του p′.
Απόδειξη. Αν p=(x−a)mq με q(a)=0, τότε p′=(x−a)m−1(mq+(x−a)q′) και η παρένθεση στο a ισούται με mq(a)=0.
Συνέπεια. Το p∈C[x] έχει απλές ρίζες αν και μόνο αν gcd(p,p′)=1. Για παράδειγμα το xn−1 έχει n διακεκριμένες ρίζες, αφού η μόνη ρίζα του nxn−1 είναι το 0. Το gcd υπολογίζεται με τον αλγόριθμο του Ευκλείδη, άρα δεν χρειάζεται να ξέρεις τις ρίζες.
Ακέραια πολυώνυμα
Λήμμα. Αν p∈Z[x] και a,b∈Z, τότε (a−b)∣p(a)−p(b).
Απόδειξη.ak−bk=(a−b)(ak−1+ak−2b+⋯+bk−1), και το p(a)−p(b) είναι ακέραιος γραμμικός συνδυασμός τέτοιων διαφορών.
Συνέπειες: αν a≡b(modm) τότε p(a)≡p(b)(modm)· άρα αν τα p(0) και p(1) είναι περιττοί, το p δεν έχει ακέραια ρίζα (κάθε ακέραιος είναι ≡0 ή 1(mod2)).
Ρητές ρίζες. Αν p(x)=anxn+⋯+a0∈Z[x] και r/s ρίζα με gcd(r,s)=1, τότε r∣a0 και s∣an.
Απόδειξη. Πολλαπλασίασε το p(r/s)=0 με sn: anrn+an−1rn−1s+⋯+a0sn=0. Όλοι οι όροι εκτός από τον a0sn διαιρούνται με r, άρα r∣a0sn και, αφού gcd(r,s)=1, r∣a0. Ομοίως s∣anrn, άρα s∣an.
Παράδειγμα: για το 2x3−x2+2x−1 οι υποψήφιες ρίζες είναι ±1,±21, και πράγματι 2x3−x2+2x−1=(2x−1)(x2+1).
Παρεμβολή Lagrange και πεπερασμένες διαφορές
Για διακεκριμένα x0,…,xn και τιμές y0,…,yn υπάρχει ακριβώς ένα πολυώνυμο βαθμού ≤n με p(xi)=yi:
p(x)=i=0∑nyij=i∏xi−xjx−xj.
Ύπαρξη: κάθε όρος είναι yi στο xi και 0 στα υπόλοιπα κομβικά σημεία. Μοναδικότητα: ταυτοτική αρχή. Συγκρίνοντας τους συντελεστές του xn παίρνεις τη χρήσιμη ταυτότητα: για degq≤n, ο συντελεστής του xn στο q ισούται με ∑iq(xi)/∏j=i(xi−xj).
Πεπερασμένες διαφορές. Ορίζουμε (Δp)(x)=p(x+1)−p(x). Αν degp=n≥1 με μεγιστοβάθμιο συντελεστή c, τότε degΔp=n−1 με μεγιστοβάθμιο συντελεστή nc, αφού (x+1)n−xn=nxn−1+…. Επομένως Δnp=n!c και Δn+1p=0. Γράφοντας Δ=E−I με (Ep)(x)=p(x+1), το διώνυμο δίνει
Τύπος Newton. Κάθε p βαθμού ≤n γράφεται p(x)=∑k=0n(Δkp)(0)(kx), όπου (kx)=k!x(x−1)⋯(x−k+1). (Και τα δύο μέλη έχουν βαθμό ≤n και τις ίδιες διαφορές στο 0.)
Ακέραιες τιμές. Αν το p έχει βαθμό ≤n και παίρνει ακέραιες τιμές σε n+1 διαδοχικούς ακεραίους m,…,m+n, τότε p(Z)⊆Z. Απόδειξη: εφάρμοσε τον τύπο Newton στο p(x+m)· οι διαφορές (Δkp)(m) είναι ακέραιοι, και τα (kx) παίρνουν ακέραιες τιμές σε κάθε ακέραιο. Προσοχή: τέτοιο πολυώνυμο δεν έχει απαραίτητα ακέραιους συντελεστές, π.χ. 2x(x−1).
Ρίζες της μονάδας
Έστω ω=e2πi/n. Οι ρίζες του xn−1 είναι οι 1,ω,…,ωn−1, άρα xn−1=∏k=0n−1(x−ωk).
Λήμμα (άθροισμα). Για ακέραιο j,
k=0∑n−1ωjk={n,0,n∣j,n∤j.
Απόδειξη. Αν n∣j όλοι οι όροι είναι 1. Αλλιώς ωj=1 και η γεωμετρική πρόοδος δίνει ωj−1ωjn−1=0.
Φίλτρο ρίζας της μονάδας. Αν P(x)=∑jajxj, τότε
j≡r(modn)∑aj=n1k=0∑n−1ω−krP(ωk).
Απόδειξη. Το δεξί μέλος είναι ∑jaj⋅n1∑kωk(j−r), και το εσωτερικό άθροισμα είναι 1 ή 0 από το λήμμα. Κλασικό παράδειγμα, με n=3 και P(x)=(1+x)m:
j∑(3jm)=32m+2cos(mπ/3),
αφού 1+ω=eiπ/3 και 1+ω2=e−iπ/3.
Το λήμμα με περιστρεφόμενα διανύσματα και το φίλτρο για n=3
Μέσος όρος πάνω στις ρίζες (Parseval). Αν degP<N και ζ=e2πi/N, τότε N1∑k=0N−1∣P(ζk)∣2=∑j∣aj∣2. Ανάπτυξε το ∣P∣2=PP και εφάρμοσε το λήμμα: επιβιώνουν μόνο οι όροι ajal με j=l, αφού ∣j−l∣<N. Άρα, αν ∣P∣≤M στον μοναδιαίο κύκλο, τότε ∑j∣aj∣2≤M2.
Κυκλοτομικά πολυώνυμα. Το Φd(x)=∏(x−ζ), με γινόμενο πάνω στις πρωταρχικέςd-οστές ρίζες, έχει βαθμό φ(d) και ακέραιους συντελεστές, και
xn−1=d∣n∏Φd(x).
Για πρώτο p είναι Φp(x)=1+x+⋯+xp−1. Π.χ. Φ3=x2+x+1, Φ4=x2+1, Φ6=x2−x+1, Φ12=x4−x2+1.
Έλεγχος διαιρετότητας. Αν το Q έχει απλές ρίζες, τότε Q∣P αν και μόνο αν το P μηδενίζεται σε κάθε ρίζα του Q. Όταν το Q είναι γινόμενο κυκλοτομικών, οι ρίζες του είναι ρίζες της μονάδας και η συνθήκη γίνεται αριθμητική στους εκθέτες mod n. Παράδειγμα: x2+x+1∣x2m+xm+1 αν και μόνο αν 3∤m.
Χρήσιμη ταυτότητα: θέτοντας x=1 στο x−1xn−1=∏k=1n−1(x−ωk) παίρνεις ∏k=1n−1(1−ωk)=n.
Συζυγείς ρίζες
Λήμμα. Αν το p έχει πραγματικούς συντελεστές και p(z)=0, τότε p(zˉ)=0, με την ίδια πολλαπλότητα.
Απόδειξη. Αφού οι συντελεστές είναι πραγματικοί, p(zˉ)=p(z)=0. Για την πολλαπλότητα εφάρμοσε το ίδιο στα p′,p′′,… (λήμμα πολλαπλών ριζών).
Συνέπειες: το p∈R[x] παραγοντοποιείται σε γραμμικούς και τετραγωνικούς πραγματικούς παράγοντες· ένα πραγματικό πολυώνυμο περιττού βαθμού έχει πραγματική ρίζα.
Η ίδια ιδέα για ρητούς συντελεστές: αν a,b∈Q, b=0, d∈/Q και p(a+bd)=0 με p∈Q[x], τότε p(a−bd)=0. Απόδειξη: διαίρεσε το p με το m(x)=(x−a)2−b2d∈Q[x], p=mq+(rx+s) με r,s∈Q. Στο a+bd παίρνεις r(a+bd)+s=0· αφού το d είναι άρρητο, r=0 και μετά s=0. Άρα m∣p.
Rouché (προαιρετικό)
Αν τα f,g είναι ολόμορφα σε ανοιχτό σύνολο που περιέχει τον κλειστό δίσκο ∣z∣≤R και ∣g(z)∣<∣f(z)∣ στον κύκλο ∣z∣=R, τότε τα f και f+g έχουν τον ίδιο αριθμό ριζών (με πολλαπλότητα) στον δίσκο ∣z∣<R. Παράδειγμα: για z5−5z+1 πάρε f=−5z, g=z5+1· στον ∣z∣=1 είναι ∣g∣≤2<5=∣f∣, άρα υπάρχει ακριβώς μία ρίζα στον ανοιχτό μοναδιαίο δίσκο.
Πώς εμφανίζεται στο IMC
Συμμετρικές συναρτήσεις. Στο IMC 2000, 1η ημέρα, πρόβλημα 2 οι δύο εξισώσεις, μετά τη διαίρεση με w−z, γράφονται με τα w+z και wz. Στο IMC 2024, πρόβλημα 1 η συνθήκη στον μοναδιαίο κύκλο γίνεται πολυωνυμική εξίσωση που παραγοντοποιείται.
Λογαριθμική παράγωγος. Στο IMC 1998, 1η ημέρα, πρόβλημα 5 (πολυώνυμο με μόνο πραγματικές ρίζες) ξεκινάς από το p′/p=∑i(x−xi)−1.
Πολλαπλότητες. Στο IMC 2000, 2η ημέρα, πρόβλημα 3 μετράς ρίζες των p και p−1 μαζί με τις πολλαπλότητές τους, χρησιμοποιώντας ότι έχουν την ίδια παράγωγο.
Ακέραιες τιμές και διαφορές. IMC 2007, 1η ημέρα, πρόβλημα 1· IMC 2011, 2η ημέρα, πρόβλημα 4· IMC 2020, πρόβλημα 4 (μια εξίσωση της μορφής Δp=q).
Ρίζες της μονάδας. IMC 2008, 2η ημέρα, πρόβλημα 1 (διαιρετότητα πολυωνύμων μέσω των ριζών τους)· IMC 2007, 1η ημέρα, πρόβλημα 6 (ακέραιοι συντελεστές και φράγμα στον μοναδιαίο κύκλο, όπου βοηθά ο μέσος όρος Parseval).
Βαθμός και μεγιστοβάθμιος συντελεστής. Στο IMC 2025, πρόβλημα 1 ένα γεωμετρικό ερώτημα γίνεται εξίσωση για πολυώνυμο, και όλα κρίνονται από τον βαθμό του.
Παγίδες
Πολλαπλότητες στους τύπους Vieta. Οι x1,…,xn μετριούνται με πολλαπλότητα. Μην υποθέτεις ότι είναι διακεκριμένες.
Ακέραιες τιμές = ακέραιοι συντελεστές. Το (2x) παίρνει ακέραιες τιμές αλλά έχει συντελεστή 21.
Το φίλτρο θέλει όλες τις n ρίζες. Αν ξεχάσεις τον όρο k=0 (το P(1)), το αποτέλεσμα είναι λάθος.
Συζυγής ρίζα μόνο για πραγματικούς συντελεστές. Το x−i έχει ρίζα i αλλά όχι −i.